Ẩn mình trên nhánh Đông huyền thoại của đường Hồ Chí Minh, bến phà Long Đại (Quảng Bình) không chỉ là một điểm giao cắt sông nước. Nơi đây từng là “yết hầu” sống còn, chứng kiến những đoàn quân và xe tải kiên cường vượt sông, gánh trên vai vận mệnh thống nhất đất nước. Trong những năm tháng khói lửa, Long Đại là nhịp cầu huyết mạch nối hậu phương miền Bắc với tiền tuyến miền Nam, nơi mỗi chuyến phà chở nặng lương thực, vũ khí, và cả ý chí quyết chiến, quyết thắng.
Ngay cạnh bến phà, sừng sững tượng đài Trường Sơn như một nốt trầm trang nghiêm, nhắc nhớ về những hy sinh thầm lặng mà vĩ đại. Đền tưởng niệm kề bên là chốn linh thiêng, đón bước chân của những người con đất Việt tìm về cội nguồn, tưởng nhớ những anh hùng đã ngã xuống.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ khốc liệt, Long Đại nghiễm nhiên trở thành “điểm nóng”. Bom đạn giặc trút xuống không ngơi nghỉ, với dã tâm cắt đứt mạch máu giao thông quan trọng này. Nơi đây không chỉ hứng chịu quả bom đầu tiên trong quá trình leo thang bắn phá miền Bắc, mà còn oằn mình dưới vô vàn “túi bom” từ năm 1965 đến 1972, biến Long Đại thành một “tọa độ máu” trên tuyến đầu Trường Sơn.
Để giữ vững nhịp cầu nối liền Nam Bắc, năm 1971, Long Đại được mở rộng thành hai bến phà: bến I (gần cầu Long Đại hiện tại) và bến II (xuôi dòng khoảng 500m). Nhưng sự mở rộng ấy không làm giảm bớt sự khốc liệt. Rừng cây hai bên bờ sông gồng mình hứng chịu mưa bom bão đạn. Hàng ngàn tấn bom đủ chủng loại, cùng với pháo hạm từ biển khơi dội vào, hòng nghiền nát con đường vận chuyển. Chúng còn dùng cả bom laze, bom từ trường, thủy lôi, gieo rắc tội ác, phong tỏa dòng chảy.
Giữa bom rơi lửa đạn, cầu đường sắt, cầu đường bộ và bến phà Long Đại vẫn hiên ngang là một “địa chỉ đỏ” kiên cường.
Trong giai đoạn ác liệt nhất, bến phà được quản lý bởi Đoàn 500 thuộc Tổng cục Hậu cần tiền phương. Những người lính công binh C16 (Binh trạm 16 – Đoàn 500) đã bám trụ kiên cường nơi đây. Để đảm bảo mạch máu giao thông không ngừng chảy, quân và dân đã trải qua vô vàn trận chiến sống còn. Tiểu đoàn 27 cảm tử kích nổ bom từ trường ra đời, mỗi lần xuống cano làm nhiệm vụ là một lần “truy điệu sống”, thể hiện tinh thần quả cảm đến tột cùng.
Ngày 18 tháng 6 năm 1969, C16 công binh phà Long Đại vinh dự được Chủ tịch Hồ Chí Minh phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân – một minh chứng cho sự chiến đấu dũng cảm và bền bỉ.
Hai bờ sông Long Đại còn là một hệ thống phòng không vững chắc, với lưới lửa tầm cao, tầm trung, tầm thấp của bộ đội chủ lực và dân quân du kích ngày đêm trực chiến, đánh trả không quân địch, bảo vệ bến phà.
Với ý chí “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”, bộ đội, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến và người dân địa phương đã “một tấc không đi, một li không dời”, dũng cảm đánh trả máy bay, rà phá bom mìn, lấp hố bom.
Hàng ngàn người con ưu tú đã ngã xuống, tô thắm thêm màu đỏ của dòng sông Long Đại, để giữ cho con đường huyết mạch thông suốt. Mỗi tấc đất nơi đây thấm đẫm mồ hôi, máu của những người con Việt Nam kiên cường, xem việc bảo vệ bến phà là nhiệm vụ thiêng liêng, hướng trọn về miền Nam ruột thịt.
Bến Phà Long Đại (Ảnh Đức Thành)
Năm 2013, trên ngọn đồi cao cạnh bến phà, tượng đài liệt sĩ Trường Sơn được dựng lên, trang trọng tưởng nhớ sự hy sinh cao cả của cán bộ, chiến sĩ, quân và dân tại Long Đại. Bia đá khắc ghi tên 32 thanh niên xung phong Thái Bình, Nghệ An đã vĩnh viễn nằm lại nơi này khi đang làm nhiệm vụ.
Bến phà Long Đại không chỉ là một địa danh, mà còn là một chứng nhân lịch sử hùng tráng, khắc ghi những chiến công oanh liệt của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Trang sử hào hùng ấy sẽ mãi mãi được các thế hệ hôm nay và mai sau trân trọng và khắc ghi.