Đồi Cha Quang (hay Đồi Ba Bảy) ở xã Dân Hòa, huyện Minh Hóa, Quảng Bình là di tích lịch sử cấp Quốc gia, nằm trên đường 12A.
Nằm ẩn mình trên sườn đồi ven đường 12A, thuộc bản Y Leng, xã Dân Hòa, huyện Minh Hóa, Quảng Bình, Đồi Cha Quang (hay còn gọi là Đồi Ba Bảy) là minh chứng hùng hồn cho sự tàn phá dữ dội của chiến tranh. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, nơi đây từng là mục tiêu đánh phá ác liệt nhất của Không quân Mỹ, ghi dấu ấn bi hùng trong lịch sử.
Trên tuyến đường chiến lược 12A, dấu ấn hào hùng của thanh niên xung phong C759 được khắc ghi trong những chiến công bảo vệ huyết mạch giao thông. Nơi đây, 7 chiến sĩ TNXP C759 đã hy sinh anh dũng vào ngày 37/1966 khi đang khôi phục mặt đường bị bom đạn địch tàn phá. Sự hy sinh của họ đã đi vào lịch sử dân tộc như một bản hùng ca bất tử, minh chứng cho lòng dũng cảm và tinh thần bất khuất của thế hệ thanh niên trong cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, tuyến đường 12A trên tuyến Đông – Tây vượt dãy Trường Sơn đóng vai trò huyết mạch, là điểm nút chiến lược về giao thông vận tải, chi viện đắc lực cho chiến trường miền Nam và nước bạn Lào. Nhận thức được tầm quan trọng của tuyến đường này, đế quốc Mỹ đã dồn sức ném bom dữ dội, nhằm cắt đứt mạch máu chi viện của hậu phương ta. Để bảo vệ tuyến đường huyết mạch này, đội thanh niên xung phong (TNXP) C759, gồm những chàng trai, cô gái huyện Tuyên Hóa, được thành lập và tăng cường lên các chốt ở những căn cứ trọng điểm trên đường 12A. Từ tháng 8/1964, sau khi phát hiện tuyến đường, địch đã tập trung đánh phá ác liệt suốt từ ngã ba Khe Ve lên đến đèo Mụ Giạ. Hàng loạt các trọng điểm như Khe Tang, Khe Ve, Bãi Dinh, La Trọng, Cổng Trời, đèo Mụ Giạ… liên tục hứng chịu bom đạn ác liệt. Mỗi trọng điểm trở thành một trận địa kiên cường, ghi dấu những chiến công oanh liệt của bộ đội, thanh niên xung phong trong việc bảo vệ tuyến đường.
Di tích lịch sử Đồi Cha Quang
Hang Lèn Hà
Trần Thị Huế, nguyên Tiểu đội trưởng A7, C759, nhớ lại ngày mùng 5 tháng 5 năm 1965, 200 TNXP huyện Tuyên Hoá (trong đó có 70 nữ) được tập hợp thành Đại đội C759, chia thành 8 tiểu đội để tăng cường lực lượng cho công trường 12A. Khi ấy, công trường 12A đã có 500 công nhân đảm nhận việc vận chuyển từ ngã ba Khe Ve đến Cổng Trời. C759 được giao nhiệm vụ đoạn đường dài 10km từ Khe Cấy lên Bãi Dinh, mỗi tiểu đội A đảm trách một km.
Trên mảnh đất rừng xanh rú đỏ, nơi gian khổ và thiếu thốn, Đại đội TNXP được giao nhiệm vụ trọng trách. Đồng chí Phạm Xuân Mai được bổ nhiệm làm Đại đội trưởng, chị Trần Thị Thành đảm nhận vai trò Bí thư chi bộ, chị Trần Thị Huế và chị Nguyễn Thị Kim Huế lần lượt là Tiểu đội trưởng A7 và A6. Dù phần lớn là chị em, họ vẫn hăng say lao động, vượt qua mọi khó khăn để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Những tấm gương anh dũng như anh Trần Đức Hè ôm cả bom nổ chậm lăn ra khỏi mặt đường, hay sự sáng tạo trong lao động của chị Nguyễn Thị Kim Huế và chị Trần Thị Thánh, đã trở thành động lực cho cả đơn vị. Với khẩu hiệu “Địch đánh rừng già, ta ra rừng non; Địch đánh rừng non, ta ra đồi trọc; Địch đánh đồi trọc, ta ra bám đường”, lực lượng TNXP cùng bộ đội kiên cường bám trụ, không ngại gian khổ, hiểm nguy, vượt qua mưa bom bão đạn để bảo vệ tuyến đường huyết mạch, kịp thời chi viện cho chiến trường.
Hệ thống đường Hồ Chí Minh bao gồm 10 tuyến đường xương cá, góp phần quan trọng trong việc kết nối giao thông và phát triển kinh tế.
Ngày 3/7/1966, khu vực núi Y Leng, km 21 đường 12A, hứng chịu mưa bom đạn ác liệt của máy bay địch. Ngọn đồi Cha Quang, nơi các tiêu đội A2, 4, 6, 7 của C759 cùng chiến sĩ công binh đang làm nhiệm vụ, trở thành mục tiêu tấn công. Từ 1 giờ sáng đến 12 giờ trưa hôm sau, bom đạn Mỹ liên tục dội xuống, cày xới mặt đất, tạo nên những hố sâu hun hút. Đơn vị TNXP C759, đang làm nhiệm vụ lúc 22 giờ đêm 3/7, bị vùi lấp trong đống đất đá sập xuống. Hơn 50 chiến sĩ C759 bị thương, 1 chiến sĩ công binh hy sinh được đưa ra khỏi hiện trường. 7 thi thể TNXP bị vùi lấp chưa thể đưa lên được, chứng minh sự tàn khốc của cuộc chiến tranh.
Trái tim như nghẹn lại, thời khắc quyết định đến quá nhanh. Đường 759 tắc nghẽn, hàng đoàn xe vận tải chật cứng, chờ đợi đồng nghĩa với việc bại lộ vị trí, địch sẽ tập trung tấn công, hậu quả khôn lường. Nhưng san đường, làm sao có thể bỏ lại đồng đội mình trong biển lửa, máu và bom? Giữa ranh giới của sự sống và cái chết, giữa trách nhiệm và nỗi đau, các chiến sĩ C759 đã chọn hy sinh. Tiền tuyến cần đường, máu 759 có thể đổ, nhưng con đường huyết mạch không thể tắc. Đó là tiếng gọi của lòng dũng cảm, là mệnh lệnh từ trái tim những người lính C759. Nỗi đau đớn được nén lại, nhường chỗ cho quyết tâm sắt đá, họ san đường, mở lối cho đoàn quân tiến vào chiến trường. Thi thể đồng đội được tìm thấy sau từng ngày, từng tháng, nỗi tiếc thương dường như không nguôi ngoai. Đồi Cha Quang, nơi chứng kiến sự hy sinh cao cả ấy, giờ mang thêm một cái tên thiêng liêng – Đồi Ba Bảy, để mãi mãi ghi nhớ công lao và lòng dũng cảm của các anh hùng C759.
Đại đội C759 TNXP tỉnh Quảng Bình, một tập thể anh hùng được vinh danh tại Đại hội Thanh niên Quyết thẳng toàn quốc tháng 01/1967. Chị Nguyễn Thị Kim Huế và Tiểu đội A6 do chị chỉ huy đã được trao tặng danh hiệu Anh hùng ngành Giao thông vận tải, ghi nhận thành tích xuất sắc của họ.
Đồi Cha Quang, được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia vào ngày 7/5/2009, là nơi ghi dấu những hy sinh anh dũng của các chiến sĩ trong cuộc đấu tranh giành độc lập. Năm 2010, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Bình đã xây dựng nhà bia tưởng niệm tại đây, nhằm tưởng nhớ và tri ân những anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì sự nghiệp giải phóng dân tộc.
Nằm ẩn mình trên tuyến đường 12A, Đồi Cha Quang là một địa chỉ lịch sử thiêng liêng, góp phần tô điểm thêm cho hành trình du lịch Quảng Bình. Bên cạnh những điểm du lịch nổi tiếng như Khe Ve, Bãi Dinh, La Trọng, Cổng Trời, Cha Lo, đèo Mụ Dạ, Đồi Cha Quang là nơi du khách có thể tưởng nhớ, tri ân đồng đội, thăm lại chiến trường xưa. Đồng thời, du khách có cơ hội khám phá nét văn hóa độc đáo của các tộc người Bru-Vân Kiều, Chứt, Máy, Khủa sinh sống tại đây. Với tiềm năng du lịch to lớn, Đồi Cha Quang hứa hẹn sẽ trở thành điểm đến hấp dẫn thu hút du khách trong tương lai.