Ẩn mình trong lòng đất Châu Bố Chính (Quảng Bình), cách đây ba thế kỷ, Abelmoschus sagittifolium, loài sâm quý mang tên gọi Sâm Bố Chính, đã âm thầm trỗi dậy. Điều kỳ diệu là, chỉ trên mảnh đất này, dưới khắc nghiệt của khí hậu miền Trung, Sâm Bố Chính mới hội tụ trọn vẹn dược tính tinh túy, sánh ngang nhân sâm Hàn Quốc về chất lượng và công dụng. Trong bảng xếp hạng các loại sâm quý Việt Nam, Sâm Bố Chính kiêu hãnh ngự vị trí thứ hai, chỉ sau “quốc bảo” Sâm Ngọc Linh.
Vùng núi Bố Trạch, nơi sinh sống của đồng bào Bru – Vân Kiều, Chứt và các tộc người Sách, Khùa, Mường, Thái, Trì…, nay đã chứng kiến sự đổi đời nhờ cây sâm Bố Chính. Loài cây này không chỉ mang đến việc làm ổn định mà còn góp phần nâng cao thu nhập cho những người con của núi rừng.
Sản vật tiến Vua, tinh hoa đất Việt
Trong y học cổ truyền, Sâm Bố Chính mang vị ngọt thanh, tính hàn, là liều thuốc quý cho người suy nhược, mất ngủ kinh niên, hỗ trợ điều trị các bệnh về phổi, kém ăn, còi cọc ở trẻ em. Sâm còn giúp tăng cường sức đề kháng, đẩy lùi các triệu chứng sốt, ho dai dẳng, viêm họng, viêm phế quản, điều hòa kinh nguyệt, giảm đau lưng, mỏi gối, hoa mắt, chóng mặt và khí hư.
Với những tên gọi khác như thổ hào sâm, sâm núi, sâm khu năm, Sâm Bố Chính (Abelmoschus sagittifolius) thuộc họ Cẩm Quỳ. Dù phân bố rải rác ở các tỉnh miền Trung và một số tỉnh miền núi phía Bắc, nhưng giới chuyên gia khẳng định, chỉ Quảng Bình – nơi “chảo lửa” của Việt Nam – mới là “thánh địa” sản sinh ra Sâm Bố Chính với phẩm chất vượt trội.
Tên gọi “Bố Chính” gắn liền với vùng đất khai sinh của nó – Châu Bố Chính xưa, nay là Bố Trạch và Quảng Trạch. Đặc biệt, trong lịch sử, Sâm Bố Chính từng là cống phẩm quý giá tiến vua chúa triều Nguyễn, bởi vậy mà còn được mệnh danh là “Sâm Tiến Vua”.
Bí mật ẩn trong hình hài
Sâm Bố Chính thuộc loài thân thảo, dáng vươn cao từ 0.5 đến 1 mét. Cây dễ thích nghi với nhiều loại đất, đặc biệt ưu ái đất pha cát, đất thịt nhẹ.
Lá sâm hình trái xoan, đáy lá hình tim hoặc mũi tên, đầu không nhọn, kích thước giảm dần về phía ngọn, phủ lớp lông tơ mềm mại.
Hoa sâm rực rỡ với đường kính lên đến 8cm, khoe sắc hồng, đỏ hoặc phớt vàng, điểm xuyết từ kẽ lá. Cuống hoa dài 5-8cm, phủ lông cứng, phình to ở đầu, tựa như một đóa hoa cảnh kiêu sa.
Đài hoa hình túi dài 12-14mm, bao phủ bởi lớp lông tơ và răng cưa nhỏ. Khi hoa nở, đài hoa tách rời và rụng xuống, để lộ năm cánh hoa dài 5-6cm, rộng 3-4cm ở đỉnh. Nhụy hoa kết nối thành một khối thống nhất.
Quả sâm hình trứng, dài gấp ba lần đài hoa, bên ngoài phủ lông. Khi chín, quả tự nứt thành năm mảnh, cả mặt trong và mặt ngoài đều có lông. Hạt sâm hình thận, màu nâu, bề mặt xù xì với những đường vân độc đáo.
Dưới lớp đất, rễ sâm Bố Chính hiện ra với hình trụ mập mạp, đôi khi mang dáng dấp của củ nhân sâm, khoác lên mình màu trắng nhạt hoặc vàng nhạt, đường kính từ 1.5-2cm, tỏa ra nhiều rễ con.
Sâm Bố Chính không chỉ là vị thuốc quý, mà còn là nguyên liệu độc đáo trong ẩm thực. Từ củ sâm tươi, người ta có thể chế biến thành vô vàn món ăn bổ dưỡng, hấp dẫn như gà hầm sâm, cháo bò hầm sâm, chân giò hầm sâm, sườn non hầm sâm Bố Chính, chè sâm Bố Chính long nhãn…
Đánh thức tiềm năng quý, kiến tạo thương hiệu Việt
Trải qua những thăng trầm lịch sử và nạn khai thác quá mức, Sâm Bố Chính có nguy cơ biến mất. Nhưng gần đây, loài sâm quý này đã được hồi sinh mạnh mẽ trên chính mảnh đất Quảng Bình và lan rộng ra nhiều tỉnh thành khác.
Những người con của đất Quảng đã tiên phong áp dụng phương pháp canh tác hữu cơ, hướng đến sự phát triển bền vững cho cây sâm. Điển hình như Công ty Cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Sâm Bố Chính, đã chủ động nghiên cứu và hợp tác với các đơn vị khoa học để nâng tầm giá trị của loài dược liệu quý này.
Sự hợp tác giữa Công ty Sâm Bố Chính và Trung tâm Nông nghiệp công nghệ cao TP.HCM đã mở ra những hướng đi mới trong việc trồng và phát triển cây sâm trên quê hương Quảng Bình. Quy trình nhân giống bằng phương pháp giâm hom được xây dựng, các biện pháp kỹ thuật giúp cây nảy chồi, ra lá và sinh trưởng ổn định được nghiên cứu và ứng dụng thành công. Năng suất bình quân đạt 4-5 tấn/hecta, mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người trồng sâm.
Tuy nhiên, để Sâm Bố Chính vươn xa, khẳng định vị thế trên thị trường, bài toán về đầu ra và xây dựng thương hiệu cần được giải quyết một cách khoa học và bài bản.
Hiện tại, các sản phẩm chế biến từ sâm chủ yếu vẫn là các sản phẩm thô, sơ chế như trà, sâm khô… chưa thực sự thu hút người tiêu dùng.
Công ty Sâm Tiến Vua, với sự tư vấn của Trung Tâm sâm và dược liệu và sự hợp tác của Trường đại học công nghiệp thực phẩm, đã mạnh dạn đầu tư vào nghiên cứu và chế biến sâu các sản phẩm từ cây sâm.
Sản phẩm đầu tiên ra mắt thị trường – nước Sâm Tiến Vua – đã nhận được đánh giá cao về chất lượng và mẫu mã, hứa hẹn mang đến một dòng thực phẩm bảo vệ sức khỏe giá trị.
Để Sâm Bố Chính thực sự “thức tỉnh” và phát huy hết tiềm năng vốn có, rất cần sự chung tay của các doanh nghiệp tâm huyết, sự hỗ trợ từ các cơ quan quản lý và đặc biệt là sự tin yêu của người tiêu dùng Việt. Tin rằng, với những nỗ lực không ngừng, Sâm Bố Chính sẽ sớm trở thành một quốc bảo thực thụ, góp phần làm rạng danh nông sản Việt trên bản đồ thế giới.