Quảng Bình, mảnh đất khắc sâu vào tâm khảm mỗi người dân Việt, không chỉ bởi những con đường Trường Sơn huyền thoại trên bộ, mà còn là nơi con tàu không số đầu tiên rẽ sóng ra khơi, mở đường Hồ Chí Minh trên biển. Từ đây, từ Hải Phòng, những đoàn thuyền chở nặng ý chí “quyết tử cho Tổ quốc” lặng lẽ rời bến, bí mật vận chuyển vũ khí vào Nam, viết nên bản hùng ca bất tử.
Quốc lộ 1 thênh thang dẫn lối, đến ngã ba Thanh Khê (Bố Trạch) rẽ vào cảng Gianh, một chứng nhân lịch sử lặng lẽ đứng đó. Tấm bia nhuốm màu thời gian trang trọng khắc ghi: “Cảng Gianh, đêm 27-1-1960 (30 Tết Canh Tý), chuyến tàu không số đầu tiên với 6 cán bộ, thuyền viên thuộc Tiểu đoàn vận tải biển (TĐVTB) 603 do Trung úy Nguyễn Bất làm thuyền trưởng chở 5 tấn vũ khí, thuốc quân y xuất phát từ đây, khởi đầu cho cuộc chiến đấu oanh liệt của bộ đội đường Hồ Chí Minh trên biển”.
Sau hai tháng khai mở Trường Sơn hùng vĩ, tháng 7-1959, Đại tướng Võ Nguyên Giáp chỉ đạo thành lập tuyến hậu cần chiến lược trên biển. TĐVTB 603, với tên gọi thân mật “Tập đoàn đánh cá sông Gianh”, ra đời tại Thanh Khê, bên dòng Gianh hiền hòa.
Một trăm lẻ bảy người con ưu tú của miền Nam tập kết, dày dạn kinh nghiệm biển khơi, đã tề tựu dưới sự chỉ huy của Thượng úy Hà Văn Xá và Chính trị viên Lưu Đức. Tập đoàn được tổ chức thành hai đại đội, với những người chỉ huy quả cảm như Trung úy Nguyễn Bất, Đồng Yên, Lê Quang, Trương Kia.
Để giữ kín bí mật, những con tàu không số không neo đậu ở sông Gianh. Chúng được bí mật đóng tại Nghi Thiết (Nghệ An), theo mẫu thuyền hai đáy đặc trưng của miền Nam. Gỗ quý được Quảng Bình nghĩa tình cung cấp, Sư đoàn 325 đóng quân trên quê hương hỗ trợ thông tin liên lạc và huấn luyện quân sự.
Chiếc thuyền đánh cá bình dị, trang bị đủ ngư cụ, trở thành “trường học” đầu tiên của TĐVTB 603. Hàng ngày, họ hòa mình vào đoàn thuyền ngư dân, bí mật luyện tập tại vùng biển Cồn Cỏ (Quảng Trị), làm quen với sóng gió, rèn luyện kỹ năng “ăn sóng nói gió”, “nhìn sao đoán hướng”.
Với tinh thần “sống để dạ, chết mang theo”, mỗi “ngư dân” sông Gianh đều thấu hiểu trách nhiệm thiêng liêng với Tổ quốc, với miền Nam ruột thịt. Họ nguyện thà hy sinh chứ không hé lộ bí mật về con đường vận tải trên biển.
Sau hai tháng miệt mài, bốn con thuyền hai đáy, mang dáng dấp ghe bầu Quảng Nam, đã hoàn thành, sẵn sàng cho những chuyến đi bí mật. Chiếc buồm lá nón đặc trưng của miền Nam, cùng dây nilon và dây bện bẹ dừa, đã được những người lính dày dạn kinh nghiệm nhận ra. Một chuyến đi bí mật vượt tuyến vào Quảng Trị đã được thực hiện để mang về những vật liệu quen thuộc ấy.
Vào thời khắc giao thừa thiêng liêng, 18 giờ ngày 27-1-1960, con tàu “đặc biệt” chở theo sứ mệnh “đặc biệt” lặng lẽ rời cảng Gianh. Sáu người con ưu tú, dưới sự chỉ huy của Thuyền trưởng Nguyễn Bất, mang theo năm tấn vũ khí và thuốc men, hướng về bến Hố Chuối dưới chân đèo Hải Vân, chi viện cho đồng bào và chiến sĩ Khu V.
Biển cả nổi giận, gió mùa và sóng lớn dữ dội vùi dập con thuyền nhỏ bé. Dù các thuyền viên đã dốc hết sức lực, con tàu vẫn lạc hướng, trôi dạt đến Cù Lao Ré, Lý Sơn. Để bảo toàn bí mật, Thuyền trưởng Nguyễn Bất quyết định thả toàn bộ vũ khí xuống biển. Không lâu sau, tàu tuần tra địch ập đến. Dù không tìm thấy bằng chứng, nhưng sự nghi ngờ vẫn khiến sáu chiến sĩ bị bắt giữ.
Chuyến hải hành đầu tiên không thành công, nhưng nó đã để lại những bài học xương máu, khẳng định sự khó khăn và nguy hiểm của việc vận chuyển vũ khí bằng thuyền buồm. Bộ Tổng Tư lệnh quyết định tạm dừng hoạt động, tìm kiếm một phương thức vận tải mới.