Không đơn thuần là một hoạt động thể thao, Lễ hội đua thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang đã thấm sâu vào tâm hồn người dân Lệ Thủy, Quảng Bình, trở thành khúc ca tinh thần không thể thiếu. Giữa mênh mang sóng nước, tiếng hò reo vang vọng, lễ hội là lời nguyện cầu cho mưa thuận gió hòa, là niềm hân hoan chào mừng Tết Độc lập, và trên hết, là nén tâm nhang tri ân gửi đến những anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì nền độc lập của Tổ quốc. Tháng 8 năm 2019, vẻ đẹp văn hóa độc đáo này đã được vinh danh, trở thành Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia, một bảo vật cần được trân trọng và gìn giữ.
Kiến Giang, dòng chảy hiền hòa nhưng ẩn chứa sức mạnh, một nhánh ôm ấp của sông Nhật Lệ, miệt mài chảy suốt 58km. Từ dãy Trường Sơn hùng vĩ, dòng sông vượt qua An Mã, mang theo phù sa màu mỡ, bồi đắp cho những cánh đồng trù phú của Lệ Thủy và Quảng Ninh, rồi hòa mình vào phá Hạc Hải, trước khi xuôi về Nhật Lệ.
Ngày xưa, dòng sông dốc ngắn này từng gieo bao nỗi lo lũ lụt cho vùng đồng bằng. Nhưng rồi, đập An Mã hiên ngang chắn ở thượng nguồn đã chế ngự được cơn thịnh nộ của dòng chảy, trả lại sự bình yên cho những làng quê ven sông. Không chỉ vậy, Kiến Giang còn hào phóng ban tặng phù sa, nuôi dưỡng những cánh đồng xanh mướt, trù phú.
Chính trên dòng chảy này, bao giá trị văn hóa đã nảy mầm và tỏa hương, từ những nếp sống bình dị ven sông nước đến lễ hội đua thuyền truyền thống độc đáo.
Lễ hội đua thuyền trên sông Kiến Giang, được người dân Lệ Thủy bao đời nay trân trọng duy trì, không chỉ là lời khấn nguyện cho cuộc sống an lành, mùa màng tươi tốt, mà còn là sợi dây kết nối cộng đồng, khơi dậy tinh thần thượng võ, rèn luyện ý chí kiên cường. Trong những khắc nghiệt của thiên tai, bão lũ, lễ hội càng khẳng định mạnh mẽ hơn khát vọng vươn lên, tinh thần đoàn kết sắt son của người dân Lệ Thủy.
Những bậc cao niên nơi đây kể rằng, hội đua thuyền đã có lịch sử hơn 500 năm, thường diễn ra vào mùa xuân. Đó là ngày hội của niềm vui, của sự ganh đua tài năng, nơi người dân cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no.
Mang đậm bản sắc văn hóa sông nước, lễ hội là minh chứng cho sức mạnh cộng đồng trong phát triển kinh tế và ứng phó với thiên tai. Tiếng trống hội giục giã, những mái chèo thoăn thoắt trên mặt nước, là nơi trai gái Lệ Thủy phô diễn tài năng bơi lội, chèo thuyền, gửi gắm ước vọng về một năm thuận buồm xuôi gió.
Với người dân Lệ Thủy, đua thuyền không chỉ là cuộc thi tài, mà còn là danh dự, là niềm tự hào, là một phần máu thịt của truyền thống quê hương. Mỗi làng, mỗi xã khi tham gia đều mang trong mình quyết tâm cao nhất. Dù kết quả có ra sao, tinh thần thượng võ, sựFair play và ý chí không lùi bước luôn được đề cao.
Từ tháng Tám, không khí chuẩn bị cho lễ hội đã rộn ràng khắp các làng quê. Người dân chọn lựa những tay chèo xuất sắc nhất, miệt mài luyện tập trên sông. Giữa tháng Tám, những vòng loại gay cấn diễn ra, hứa hẹn một mùa lễ hội chính thức đầy kịch tính từ ngày 31 tháng 8 đến ngày 2 tháng 9.
Để tạo nên những chiếc thuyền đua, người dân phải lặn lội vào rừng sâu tìm kiếm gỗ quý, cẩn thận phơi khô và đóng thuyền theo những bí quyết truyền đời. Có những thôn đầu tư đóng mới thuyền, mỗi thôn sở hữu vài ba chiếc. Những chiếc thuyền cũ được giữ gìn, lau chùi cẩn thận sau mỗi mùa lễ hội, sẵn sàng cho những cuộc đua tiếp theo. Trước khi thuyền xuống nước, trưởng thôn trang trọng làm lễ cúng thần sông, cầu mong thuyền về đích đầu tiên.
Những đội đua đến từ khắp các xã, các thôn, mang theo tinh thần đoàn kết và niềm tự hào sâu sắc về quê hương. Dọc theo 24km đường đua, hai bên bờ sông Kiến Giang trở nên sống động hơn bao giờ hết. Hàng ngàn người dân từ khắp nơi đổ về, hòa mình vào không khí náo nhiệt, tiếng hò reo vang vọng cả dòng sông.
Lễ hội đua thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang không chỉ là một sự kiện thể thao, mà còn là linh hồn văn hóa của cộng đồng Lệ Thủy. Đây là dịp để thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn về lịch sử, truyền thống và bản sắc văn hóa của quê hương, đồng thời vun đắp lòng tự hào dân tộc và tinh thần đoàn kết cộng đồng.
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, lễ hội đua thuyền càng trở nên gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của người dân Lệ Thủy. Mỗi dịp Quốc khánh 2/9, những người con xa quê lại nô nức trở về, cùng nhau ôn lại những vần thơ lay động lòng người:
“Dù ai đi Tây về Đông.
Mùng 2 tháng 9 cũng mong về nhà.
Về nhà xem hội quê ta.
Dưới sông bơi chải, nhà nhà cờ bay”
Đây không chỉ là ngày kỷ niệm Quốc khánh thiêng liêng, mà còn là cơ hội để tôn vinh tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường và lòng yêu nước nồng nàn của người dân Lệ Thủy. Việc gìn giữ và phát huy những lễ hội truyền thống như thế này không chỉ bảo tồn giá trị văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia, mà còn là cầu nối cộng đồng, tạo nên sức mạnh đoàn kết, để lại dấu ấn sâu đậm trong trái tim mỗi người dân và du khách thập phương.
Qua lễ hội, người dân Lệ Thủy còn thể hiện tấm lòng mến khách, rộng cửa chào đón du khách từ mọi miền đất nước đến với dòng sông Kiến Giang, cùng hòa mình vào không khí lễ hội sôi động, đậm đà bản sắc văn hóa dân gian.