Dưới mái nhà sàn ấm áp của người Bru – Vân Kiều, giữa xã Ngân Thủy (Lệ Thủy, Quảng Bình) xanh biếc, khi lúa chín vàng trĩu hạt, một nghi lễ thiêng liêng được cử hành. Đó là “Lễ hội mừng cơm mới”, khúc ca tạ ơn đất trời ban tặng mùa màng no ấm, vun đắp cuộc sống an yên, hạnh phúc.
Đây không chỉ là khoảnh khắc tạ ơn thần linh, mà còn là sợi dây kết nối cộng đồng, nơi tinh thần đoàn kết được thể hiện qua những trò chơi đậm bản sắc, những nghi thức truyền thống và ngân vang trong điệu dân ca tha thiết, tự hào của người con núi rừng.
Lời tạ ơn “thần lúa”
Lễ hội mừng cơm mới, mạch nguồn văn hóa chảy trôi bao đời trong cộng đồng Bru – Vân Kiều ở Ngân Thủy, Lệ Thủy, Quảng Bình, là minh chứng cho sự trân trọng những giá trị truyền thống.
Vào độ trung tuần tháng Mười âm lịch, tiếng chiêng, tiếng trống lại rộn rã vang lên, báo hiệu mùa lễ hội. Người dân tề tựu, dâng lên trời đất lời cảm tạ sâu sắc vì một vụ mùa bội thu, đồng thời cầu mong an lành, khỏe mạnh cho cả bản làng.
Trong tâm thức người Bru – Vân Kiều, “thần lúa” ngự vị trí tối thượng. Bởi lẽ, cây lúa đã trở thành người bạn đồng hành, gắn bó mật thiết với cuộc sống của họ trên dãy Trường Sơn hùng vĩ.
“Thần lúa” không chỉ mang đến no ấm mà còn là biểu tượng của hạnh phúc. Thấu hiểu sự khắc nghiệt của núi rừng, nương rẫy, khát vọng về một cuộc sống đủ đầy luôn cháy bỏng trong tim người Bru – Vân Kiều. Bởi vậy, những nghi lễ vòng đời cây lúa, từ khi gieo hạt (phát đốt cốt, trỉa lúa), chăm sóc (tuốt lúa) đến khi thu hoạch và cất giữ, đặc biệt là “Lễ mừng cơm mới”, đều được họ nâng niu, gìn giữ cẩn trọng.
Lễ hội cơm mới Bru Vân Kiều
Sự chuẩn bị chu đáo
Khi ngày lễ cận kề, cả bản làng như một tổ ong cần mẫn. Những người phụ nữ Vân Kiều uyển chuyển với gùi trên lưng, men theo triền núi, dòng suối để mang về củi khô, nước mát, những tàu lá dong xanh mướt và rau củ tươi ngon từ nương rẫy.
Trong khi đó, những người đàn ông với cung tên, nỏ, ná trên vai, tay đeo nơm, rảo bước trên rừng, lội suối, kiếm tìm cá khe, cua đá, chút mật ong rừng ngọt ngào và những sản vật quý giá khác của núi rừng.
Hạt lúa nếp sau khi trĩu nặng từ nương rẫy trở về sẽ được ủ ít nhất ba ngày. Trong khoảng thời gian ấy, những hạt ngọc trời được bà con cẩn thận phơi khô dưới nắng, sàng sảy loại bỏ tạp chất, chọn lựa những hạt mẩy tròn nhất để cất vào kho lúa.
Khi lúa đã khô ráo, sạch sẽ, tiếng chày giã gạo lại vang vọng khắp bản. Đôi bàn tay khéo léo, mạnh mẽ của những người phụ nữ Bru – Vân Kiều cần mẫn bên cối gỗ, tạo nên những mẹt gạo nếp trắng tinh, thơm lừng, như kết tinh của cả một mùa lao động vất vả.
Ngày hội của tình làng nghĩa xóm
Lễ hội mừng cơm mới của người Bru – Vân Kiều ở Ngân Thủy là ngày hội chung của cả cộng đồng, được xây dựng bằng sự đóng góp tự nguyện của mỗi gia đình. Những già làng, trưởng bản, những người có uy tín trong dòng tộc Bru – Vân Kiều cùng nhau chuẩn bị dựng cây nêu cao vút, biểu tượng của cây lúa trĩu hạt.
Trên ngọn cây nêu, những bông lúa vàng óng được buộc thành túm, tượng trưng cho sự no đủ. Cây nêu còn được trang trí bằng những hình ảnh chim muông, mặt trăng, mặt trời với những đường nét giản dị mà tinh tế, thường sử dụng hai màu đen và đỏ, thể hiện bản sắc văn hóa độc đáo. Khi tiếng chiêng, tiếng phèng la nổi lên, cả dân bản hòa mình vào vòng xoang uyển chuyển, tái hiện những động tác của mùa vụ.
Lễ hội thường được tổ chức theo từng nhóm gia đình hoặc dòng họ, mỗi nhà góp một phần lễ vật tùy theo khả năng: con lợn béo, con gà trống, ché rượu nồng và những sản vật, bánh trái khác.
Không thể thiếu trên mâm cúng là đĩa cơm nếp mới thơm dẻo do chính tay người dân làm ra, cùng với những ống cơm nếp trắng và cơm nếp than được nướng trên bếp than hồng, tỏa hương quyến rũ.
Mâm lễ còn trang trọng đặt bát nước trong veo và những bông hoa được làm từ cây tre, tượng trưng cho bông lúa dâng lên Giàng. Lễ vật không thể thiếu thịt của một con vật bốn chân (bò, dê hoặc lợn) và ché rượu cần ủ lâu năm, thứ men say kết nối cộng đồng.
Trong không khí linh thiêng của buổi lễ, đồng bào cùng nhau thực hiện các nghi thức truyền thống, tham gia vào những trò chơi dân gian sôi động, trao truyền những giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc mình.
Các cụ già bên ché rượu cần ấm áp cất lên những làn điệu dân ca truyền thống như o oát, si nớt, hát chà chấp, cầu chúc cho cuộc sống an bình, khỏe mạnh. Tiếng chiêng, tiếng khèn, tiếng sáo, kèn pi, sáo khsui, kèn amam, ta riêm, đàn achung, pư kua… hòa quyện, tạo nên một bản giao hưởng núi rừng đầy màu sắc.
Sau những giờ phút thăng hoa cùng âm nhạc và trò chơi, người Bru – Vân Kiều lại quây quần bên những mâm cỗ đậm đà hương vị quê hương. Trong bữa cơm mới ấm cúng, sum vầy, những lời chúc tốt đẹp được trao nhau, cùng với đó là những câu chuyện, lời dặn dò của trưởng họ, các già làng về một mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa.
Lễ hội mừng cơm mới của người Bru – Vân Kiều ở Ngân Thủy, Lệ Thủy, Quảng Bình, niềm tự hào được Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 3/2023. Đây là cơ hội để bảo tồn và phát triển lễ hội, góp phần thúc đẩy du lịch văn hóa cộng đồng, lấy những giá trị văn hóa cốt lõi của người Bru – Vân Kiều làm nền tảng, vừa giữ gìn bản sắc truyền thống, vừa nâng cao đời sống của bà con nơi đại ngàn Trường Sơn.