Quảng Bình Quan, biểu tượng kiên cường của vùng đất “gió Lào cát trắng”, nay đã hồi sinh mạnh mẽ ngay tại “trái tim” phường Đồng Hải. Nơi giao thoa của bốn trục đường huyết mạch: phía Tây dẫn lối về Đức Ninh trầm mặc, phía Đông mở ra con đường Mẹ Suốt huyền thoại xuôi dòng Nhật Lệ, phía Bắc hướng về kinh đô ngàn năm văn hiến, phía Nam ôm trọn vương khí Cố đô.
Mang trong mình nhiều tên gọi, khi là cửa ngõ uy nghiêm dẫn vào dinh Quảng Bình xưa, khi lại thân thương với cái tên Cổng Bình Quan, di tích này ẩn chứa bao dấu ấn lịch sử. Đại Nam nhất thống chí khắc ghi dáng vẻ hùng tráng: “Cửa quan dài 2 trượng 1 thước, rộng 2 trượng 5 thước; thành ngoài bảo vệ cửa quan dài 14 trượng 6 thước, cao 3 thước. Năm Minh Mạng thứ 6 (1826) xây gạch đá…”.
Quảng Bình Quan hiên ngang là một phần trong hệ thống lũy Trấn Ninh trứ danh, như một trường thành đất nước kéo dài gần 30km từ chân núi Đầu Mâu hùng vĩ đến cửa biển Nhật Lệ sóng gió. Kỳ công phòng thủ ấy là tâm huyết của nhà chiến lược quân sự tài ba Đào Duy Từ, được dày công thiết kế và xây dựng từ năm 1631. Với sự tính toán kỹ lưỡng, thành lũy Trấn Ninh trở thành bức tường thành vững chắc, giúp chúa Nguyễn kiên cường chống lại những đợt tấn công như vũ bão từ quân Trịnh ở Đàng Ngoài.
Và quả nhiên, suốt gần nửa thế kỷ khói lửa (1627-1672) của cuộc chiến Trịnh – Nguyễn, lũy Trấn Ninh đã sừng sững bảo vệ bờ cõi, đẩy lùi bao cuộc chinh phạt, trong đó có tới bảy trận đánh quy mô lớn của quân Trịnh, khiến kẻ địch không thể vượt qua cánh cổng thép này.
Năm 1825, khi vua Minh Mạng lên ngôi, một trong những ưu tiên hàng đầu của ông là chấn hưng văn hóa, bảo tồn di sản. Quảng Bình Quan vinh dự được nhà vua cho trùng tu, khoác lên mình diện mạo mới. Không chỉ phục hồi những hư hại, vua còn cho xây thêm những vọng canh uy nghiêm trên cổng, càng tôn thêm vẻ sừng sững của công trình.
Niềm tự hào về Quảng Bình Quan còn được các vua Nguyễn khắc họa tinh tế trên Nghi Đỉnh trong Tử Cấm Thành, khẳng định vị thế là một trong những biểu tượng văn hóa – lịch sử tiêu biểu của quốc gia đương thời.
Trước năm 1945, Quảng Bình Quan còn được ôm trọn bởi hào thành bao quanh, với chiếc cầu vòm bằng gạch duyên dáng bắc qua (nay là đoạn đường Lê Lợi hướng về Đức Ninh). Trong những năm tháng kháng chiến chống Pháp, nơi đây đã chứng kiến những trang sử hào hùng của Đồng Hới. Đêm 22 rạng ngày 23 tháng 8 năm 1945, Quảng Bình Quan trở thành điểm hẹn lịch sử, nơi người dân Đồng Hới và các vùng lân cận tụ hội, cùng nhau tiến vào nội thành giành chính quyền.
Nhưng cũng chính tại nơi này, quân Pháp tàn ác đã gieo rắc bao đau thương, hành hình dã man những chiến sĩ cộng sản yêu nước, hòng dập tắt ý chí quật cường của nhân dân. Chúng còn biến vọng lâu của Quảng Bình Quan thành vọng gác, kiểm soát gắt gao giao thông của ta. Đến năm 1954, trước khi rút khỏi Đồng Hới, chúng đã ra tay phá hoại, gài mìn hủy diệt nhiều công trình trọng yếu, trong đó có chiếc cầu vòm cổ kính và chính cửa quan của Quảng Bình Quan.
Trong cuộc chiến tranh khốc liệt chống Mỹ, với dã tâm biến miền Bắc trở về “thời kỳ đồ đá”, không quân và hải quân Hoa Kỳ liên tục trút bom đạn xuống Đồng Hới. Chỉ trong chớp mắt, thị xã đã tan hoang. Hòa bình lập lại, cùng với công cuộc tái thiết quê hương, Quảng Bình Quan cũng được quan tâm đầu tư, trùng tu, hồi sinh từ đống đổ nát.
Với những giá trị lịch sử to lớn, năm 1992, Quảng Bình Quan đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là di tích cấp quốc gia. Từ đó, di tích từng bước được trùng tu, tôn tạo, mang lại diện mạo khang trang hơn.
Ngày nay, khi du lịch Quảng Bình đang trên đà phát triển mạnh mẽ, vùng đất này ngày càng thu hút du khách trong và ngoài nước bởi vẻ đẹp kỳ vĩ của hệ thống hang động, sự độc đáo của các loại hình du lịch sinh thái và những dấu ấn lịch sử – văn hóa sâu sắc. Quảng Bình Quan, với bề dày lịch sử hàng trăm năm, nét trầm mặc cổ kính và vẻ uy nghiêm vốn có, trở thành một điểm đến không thể bỏ qua, nơi du khách có thể cảm nhận trọn vẹn hồn thiêng sông núi của một vùng đất anh hùng.