Từ mạch nguồn Lệ Thủy, Kiến Giang oằn mình gánh nặng phù sa, ấp ủ màu mỡ ruộng đồng, rồi xuôi dòng quyện vào lòng Hạc Hải. Phía bên kia, Đại Giang hùng vĩ mang hơi thở núi Trường Sơn, vượt qua bao ghềnh thác Tam Lu, thác Cạn, ôm trọn bóng dáng uy nghiêm của Thần Đinh, cuồn cuộn đổ về. Hai dòng chảy ấy, như hai người tình hội ngộ, tìm đến nhau tại ngã ba Trần Xá hiền hòa, xã Hàm Ninh. Nơi đó, một dòng sông mới được khai sinh, mang tên Nhật Lệ, kiêu hãnh hướng mình ra biển cả phương Bắc.
Thuở ban đầu, dòng chảy còn e ấp, dịu dàng lượn mình về phía Tây, nép mình bên triền đồi sim mua Hà Kiên, rồi khẽ khàng tìm về hói Chợ Gộ. Đến Quán Hàu, sông bất ngờ xẻ đôi, ôm trọn Cồn Soi vào lòng, như vòng tay матери che chở. Sau đó, dòng nước lại hòa mình làm một, uyển chuyển men theo dải cát trắng mịn màng của Bảo Ninh. Về đến Mũi Sác, sông đón nhận thêm dòng nước ngọt ngào của hói Lệ Kỳ, rồi từ từ, khoan thai trút mình vào biển khơi bao la. Theo đường chim bay, từ ngã ba Trần Xá đến cửa biển, Nhật Lệ như một dải lụa mềm mại dài hơn mười lăm cây số.
Sử sách Đại Việt còn ghi, xưa kia sông mang tên Đại Uyên, đến khoảng thế kỷ XI, một cái tên mới, Nhật Lệ, đã gắn liền với câu chuyện tình buồn của công chúa Huyền Trân và vua Chế Mân. Dòng sông từ đó mang trong mình vẻ đẹp huyền ảo, nên thơ, và cả những dấu ấn lịch sử hào hùng, không thể phai mờ theo năm tháng.
Bao đời nay, những người dân chài ven bờ đã gửi trọn cuộc sống mưu sinh vào dòng Nhật Lệ. Nơi đây, tôm cá trù phú nhờ sự hòa quyện của nước ngọt và nước mặn. Mùa mưa lũ, Hạc Hải hào phóng ban tặng phù sa, nuôi dưỡng bao loài thủy sản. Bởi thế, những nghề truyền thống như chài lưới, giăng câu, thả rập vẫn nhộn nhịp quanh năm.
Ngày nay, cầu Nhật Lệ 2 hiện đại đã bắc nhịp cầu nối liền đôi bờ, khơi dậy tiềm năng du lịch, thu hút những dòng chảy đầu tư mới.
Từ Cồn Soi (Quán Hàu), Nhật Lệ dần sâu lắng và rộng mở khi về gần cửa biển, có đoạn thênh thang đến cả nghìn mét, như trải dài từ thôn Trung Bính (Bảo Ninh) sang tận cầu Dài (phường Đồng Hải). Bên cạnh những chiếc thuyền câu, thuyền lưới, trên sông còn điểm xuyết những chiếc rớ dàn độc đáo. Đó là phương tiện đánh bắt cá cố định, hiên ngang bên bờ với chiếc chòi vững chãi, mái lá che mưa nắng, cùng hệ thống dây chằng nâng đỡ tấm lưới rộng lớn. Những chiếc rớ ấy, thân thuộc như hơi thở của người dân vùng sông nước, trải dài từ đầu nguồn đến cửa biển, lặng lẽ cung cấp nguồn thủy sản tươi ngon cho chợ Quán Hàu, Đồng Hới…
Nhật Lệ không chỉ là nguồn sống, mà còn là nét chấm phá duyên dáng cho bức tranh phố biển Đồng Hới. Khi xuân về, gió nồm nhẹ nhàng từ biển khơi mang theo màn sương trắng muốt, phủ kín mặt sông từ tờ mờ sáng. Đứng trên cầu Mụ Kề, không thể thấy được doi cát Bảo Ninh bên kia. Ngày xưa, khi chưa có cầu, những chuyến đò ngang chèo tay từ tám thôn của Bảo Ninh vất vả chở người sang chợ Đồng Hới, không ít lần lạc lối trong màn sương dày đặc. Đến khi mặt trời lên cao, sương tan dần, cảnh sông nước hiện ra với những chiếc thuyền câu, vó bè, và những mái chèo khua động mặt nước.
Giữa dòng sông, những dãy dáy đơm cá hiện lên, trên sợi dây giăng ngang, hàng trăm con cò trắng muốt đậu thẳng tắp như một dải lụa. Chỉ một tiếng động khẽ, cả đàn cò đồng loạt vỗ cánh, bay lên lượn vòng rồi ẩn hiện trong sương. Trước đây, vào ngày Quốc khánh 2-9, bên cạnh hội bơi trải truyền thống, người dân Đồng Hới còn tổ chức hội thi bắt vịt trên sông Nhật Lệ, một nét văn hóa độc đáo và sôi động.
Khi mùa mưa đến, nước lũ từ nguồn Đợi (Kiến Giang) và nguồn Côộc (Đại Giang) ào ạt đổ về, Nhật Lệ chuyển mình sang màu đỏ nặng trĩu phù sa. Gió bấc từ biển thổi vào, hòa quyện với dòng nước lũ, tạo nên những con sóng bạc đầu dữ dội. Thế nhưng, những chiếc đò ngang chèo tay từ Bảo Ninh vẫn kiên cường vượt sóng, chở học sinh đến trường, chở cán bộ đi làm, chở người dân đi chợ… Những người lớn tuổi nơi đây vẫn thường bảo nhau rằng “sông Nhật Lệ rất… hiền”, bởi lẽ bao đời nay, chưa từng xảy ra một vụ chìm đò nào trên khúc sông này.
Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, Nhật Lệ đã khắc ghi dấu ấn lịch sử hào hùng trên quê hương Quảng Bình “hai giỏi”. Đó là hình ảnh những con tàu hải quân ngụy trang lá dừa chiến đấu với tàu Mỹ, hình ảnh mẹ Suốt kiên cường chèo thuyền đưa bộ đội, thương binh qua sông dưới mưa bom bão đạn, và hình ảnh những em bé Bảo Ninh hồn nhiên cởi khăn quàng đỏ bọc đạn, chạy dọc bờ sông tiếp tế cho các chú dân quân bắn máy bay giặc.
Bởi vậy, Nhật Lệ đã trở thành “dòng sông huyền thoại”. Nơi đây đã sản sinh ra ba nữ anh hùng: Anh hùng Lực lượng Vũ trang Trần Thị Lý và hai nữ Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Suốt và Nguyễn Thị Khíu.
Dòng sông Nhật Lệ, gắn liền với những chiến công oanh liệt trong cuộc kháng chiến, đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho bao văn nghệ sĩ, với những tác phẩm đi cùng năm tháng như “Bài ca trên sông Nhật Lệ”, “Mẹ Suốt”, “Quảng Bình quê ta ơi”, “Tiếng hát đò đưa”, “Em bé Bảo Ninh”…
Năm 1965, khi giặc Mỹ leo thang ném bom Đồng Hới, những giọng ca vàng như Quốc Hương, Trần Thụ, Trần Khánh… cùng Đoàn ca múa Trung ương đã đứng trên mũi tàu hải quân giữa dòng sông, cất cao tiếng hát phục vụ bộ đội giữa những khoảnh khắc ác liệt của chiến tranh.
Sau ngày đất nước thống nhất và đặc biệt là từ khi Quảng Bình tái lập, Đồng Hới đã có những đổi thay diệu kỳ. Hai chiếc cầu hiện đại bắc qua sông, nối liền đôi bờ, những tòa nhà cao tầng mọc lên, đêm đêm ánh điện lung linh soi bóng xuống mặt nước, tô điểm thêm vẻ huyền ảo cho phố biển.
Nhật Lệ hôm nay đang khoác lên mình chiếc áo mới. Bên bờ tây, phố thị vươn mình với những tầng cao hiện đại, bên bờ đông, dải cát Bảo Ninh đang từng bước chuyển mình, góp phần làm đẹp thêm cho thành phố Đồng Hới, trái tim của tỉnh Quảng Bình.