Nơi dòng Gianh ôm ấp “tứ bút châu nghiên”
Từ cửa biển Thanh Trạch, ngược dòng Gianh kiên cường, con sông bỗng như người mẹ hiền chia tay những đứa con. Một nhánh rẽ mình về thượng nguồn Bố Trạch, mang tên gọi êm đềm – nguồn Son. Nhánh còn lại, hướng về Tuyên Hóa, lại khoác lên mình cái tên rắn rỏi – nguồn Nậy. Hai dòng chảy ấy, như hai anh em sau bao ngày xa cách, tìm về hội ngộ ở cửa Hác. Nơi ấy, bãi bồi màu mỡ dần nhô lên, tựa như một tấm lụa xanh giữa dòng sông, và trên tấm lụa ấy, ngôi làng La Hà thanh bình hiện ra, thuộc xã Quảng Văn, nay là thị xã Ba Đồn.
Giữa bao cồn bãi dọc sông Gianh, La Hà nổi bật như một viên ngọc bích, dáng hình tựa chú cá chép kiên trì bơi ngược dòng nước. Bốn nhánh sông nhỏ hiền hòa tìm về nương náu, tạo nên thế đất độc đáo mà người xưa gọi là “tứ bút châu nghiên” – bốn cây bút hướng về nghiên mực.
Khí thiêng hun đúc bảng vàng
La Hà không chỉ là một ngôi làng ven sông yên ả, mà còn là một trong tứ danh hương khoa bảng của Quảng Bình. Trong gần một thế kỷ dưới triều Nguyễn, nơi đây đã sản sinh ra năm vị tiến sĩ, một vị phó bảng và ba mươi hai cử nhân – những bậc hiền tài làm rạng danh đất học. Truyền thống ấy không ngừng được nối tiếp, để La Hà kiêu hãnh đứng thứ hai trong câu ca “Sơn – Hà – Cảnh – Thổ”, một niềm tự hào sâu sắc trong trái tim mỗi người con của làng. Người dân nơi đây vẫn truyền nhau câu nói: “Khi nào hết cát Mỹ Hòa, sông Gianh hết nước, La Hà hết quan” – một lời khẳng định về mạch chảy không ngừng của nhân tài trên mảnh đất này.
Người xưa lý giải sự hưng thịnh khoa bảng của La Hà bằng thế đất phong thủy tuyệt đẹp, “tứ bút châu nghiên” hay “ngũ long tranh châu”. Nhưng vượt lên trên những quan niệm ấy, chính sự trân trọng truyền thống hiếu học của bao thế hệ người dân La Hà, sự quan tâm vun đắp cho con đường học vấn của lớp trẻ mới là nền tảng vững chắc.
Nón lá, mây xiên và hồn quê đằm thắm
Ngày nay, khi du khách đặt chân đến La Hà, họ không chỉ tìm về một vùng đất giàu truyền thống khoa bảng, mà còn lạc vào một không gian văn hóa độc đáo với nghề làm nón lá và mây xiên nổi tiếng. Chiếc nón lá La Hà không đơn thuần là vật dụng mưu sinh, mà đã trở thành biểu tượng văn hóa, thấm đượm hồn quê. Các bậc cao niên kể rằng, nghề nón đã gắn bó với người dân nơi đây từ bao đời, trải qua bao thăng trầm vẫn bền bỉ tồn tại và phát triển. Hình ảnh những người phụ nữ La Hà tụm năm tụm ba, vừa chằm nón vừa trò chuyện, cất lên những câu hát đối duyên mộc mạc, đã trở thành một nét đẹp bình dị mà sâu lắng.
Những người thợ lành nghề của La Hà còn mang nghề mây đi khắp các vùng quê trong tỉnh, trao truyền những bí quyết cha ông để lại. Mỗi năm, La Hà đóng góp hàng vạn mét mặt mây xuất khẩu, góp phần làm giàu đẹp quê hương.
Đình làng – chứng nhân lịch sử và văn hóa
La Hà còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử – văn hóa, với những nhà thờ họ, miếu thờ cổ kính. Nổi bật giữa những dấu ấn thời gian ấy là Đình làng La Hà, được công nhận là Di tích văn hóa cấp tỉnh vào năm 2003.
Ngôi đình được xây dựng lần đầu vào năm 1859 bằng tranh tre đơn sơ, rồi được trùng tu khang trang hơn vào năm 1904. Đình làng La Hà nổi tiếng khắp vùng bởi quy mô bề thế và nghệ thuật chạm khắc tinh xảo. Năm gian đình với những cột gỗ lim cao vút, những vì kèo chạm trổ uốn lượn, cùng hai bộ sập rộng lớn, nơi dân làng tụ họp. Gian giữa trang nghiêm thờ tự các vị thần linh.
Từ cổng đình nhìn vào, đôi hạc lớn đứng trên lưng rùa như biểu tượng của sự trường tồn và trí tuệ. Hai hàng khí giới và bút lông tượng trưng cho văn võ song toàn. Cổng đình với hai trụ biểu cao vút, được trang trí bằng sứ và thủy tinh rực rỡ, khắc họa hình ảnh rồng uốn lượn giữa mây trời. Trên đỉnh trụ là đôi nghê chầu uy nghi. Đình làng La Hà là nơi thờ tự các vị tiền nhân có công khai khẩn đất đai, lập nên làng, đồng thời lưu giữ những thành quả học vấn của bao thế hệ. Mỗi khi có người đỗ đạt, cả làng lại tưng bừng tổ chức lễ rước vinh quy. Để tôn vinh những người con ưu tú, làng còn xây dựng Văn miếu thờ tự sáu vị tiến sĩ và phó bảng.
Trong những năm tháng kháng chiến, đình làng La Hà trở thành nơi che chở, cất giấu vũ khí, lương thực, là nơi tập hợp lực lượng dân quân du kích. Dù trải qua nhiều đợt càn quét ác liệt của giặc Pháp, đình vẫn hiên ngang là trung tâm chỉ huy chiến đấu. La Hà đã đi vào lịch sử như một trong những làng chiến đấu kiên cường: “Cự Nẫm anh hùng, Cảnh Dương anh dũng, La Hà chiến thắng”. Trong cuộc chiến tranh chống Mỹ, đình làng và hói Đình trở thành nơi ẩn náu an toàn cho những chuyến thuyền chở lương thực chi viện cho miền Nam. Dù bom đạn kẻ thù tàn phá, người dân La Hà vẫn một lòng kiên trung, bảo vệ đình làng, nhường cơm sẻ áo cho đồng bào, chiến sĩ. Nơi đây đã sản sinh ra những người con anh hùng như Võ Xuân Khuể.
Năm 1967, đình làng bị bom Mỹ tàn phá. Sau đó, đình được tháo dỡ để phục vụ cho công cuộc kháng chiến. Đến tháng 2/2016, ngôi đình được phục hồi, tôn tạo và hoàn thành sau hơn chín tháng thi công, mang trong mình kết cấu vững chắc của bê tông cốt thép kết hợp với những nét chạm trổ gỗ truyền thống.
Đình Làng La Hà
Hội đình – nơi vọng về nguồn cội
Hàng năm, cứ vào ngày 15 tháng Giêng, những người con của xã Quảng Văn dù ở đâu cũng tìm về mái nhà xưa để tham gia Lễ hội Đình làng La Hà. Lễ hội không chỉ là dịp để vui xuân đón Tết, mà còn là cơ hội để mỗi người con của làng thêm hiểu, thêm yêu những giá trị truyền thống của quê hương. Đây cũng là dịp để du khách thập phương khám phá vẻ đẹp văn hóa, phong tục độc đáo và con người chân chất của vùng đất này.
Hàng trăm năm qua, đình làng La Hà vẫn là nơi diễn ra những sinh hoạt văn hóa cộng đồng, là nơi hội tụ mỗi dịp xuân về, là nơi con cháu dâng hương tưởng nhớ tổ tiên, báo cáo những thành công trên bước đường đời. Nét đẹp văn hóa ấy vẫn được người dân La Hà trân trọng gìn giữ, trao truyền cho muôn đời sau.