Động Phong Nha, tọa lạc trong Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, là điểm du lịch nổi tiếng của Quảng Bình. Tên gọi “Phong Nha” bắt nguồn từ tiếng gió thổi vào hang động, tạo nên âm thanh như tiếng “phong nha” (gió núi).
Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng, tọa lạc tại hai huyện Bố Trạch và Minh Hóa, Quảng Bình, là một địa danh nổi tiếng với hệ thống hang động kỳ vĩ, sông ngầm bí ẩn và hệ sinh thái đa dạng. Nơi đây sở hữu hơn 300 hang động, trong đó có nhiều hang động được ghi danh là di sản thế giới, cùng với hệ động thực vật phong phú, bao gồm nhiều loài quý hiếm được ghi trong Sách đỏ Việt Nam và thế giới.
Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng, một kiệt tác địa chất độc đáo, sở hữu hệ thống hang động karst cổ nhất châu Á, được kiến tạo từ 400 triệu năm trước, thời kỳ Đại Cổ Sinh. Phong Nha Kẻ Bàng là minh chứng sống động cho sự kiến tạo karst phức tạp và đẹp nhất ở Đông Nam Á, được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới năm 2003 với tiêu chí địa chất, địa mạo. Năm 2011, Phong Nha-Kẻ Bàng tiếp tục được đề cử công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới lần thứ hai, lần này với tiêu chí đa dạng sinh học.
động Phong Nha
Phong Nha, cái tên độc đáo, đã làm bao du khách tò mò. Nổi tiếng với vẻ đẹp hùng vĩ, nhưng ít ai biết được ý nghĩa ẩn chứa trong tên gọi này.
“Phong Nha” là gì?
Phong Nha, cái tên ẩn chứa nhiều bí ẩn. Từ Hán Việt này thường được hiểu đơn giản là “gió răng”, nhưng sự thật phức tạp hơn nhiều. Hán ngữ có đến 17 chữ “phong” và 9 chữ “nha”, việc ghép “phong” (gió) với “nha” (răng) để đặt tên cho động Phong Nha liệu có thực sự chính xác? Câu chuyện về người hướng dẫn du lịch giải thích “Phong Nha is the tooth of wind” (nhà gió) bởi hiểu nhầm “nha” là “gia” (nhà) càng khiến câu chuyện thêm phần hài hước. Một hướng dẫn viên khác lại dựa vào sách giải thích “phong” là gió, “nha” là nhũ đá, ví von “Phong Nha is tooth of wind” (răng gió). Thậm chí, có người dựa vào tiểu thuyết “Phong nhũ phì đồn” của Mạc Ngôn để suy đoán Phong Nha là “vú gió”. Rốt cuộc, ý nghĩa thật sự của tên gọi Phong Nha vẫn là một ẩn số, mang theo những câu chuyện thú vị và những cách hiểu độc đáo.
Phong Nha, một từ Hán Việt, ẩn chứa bí mật về nguồn gốc và ý nghĩa. Để tìm hiểu, chúng ta cần quay về những tác phẩm chữ Hán cổ xưa.
Ô châu cận lục, bộ địa chí của Dương Văn An (1555) ghi lại về dải đất từ Quảng Bình đến bắc Quảng Nam, đã nhắc đến động Phong Nha với cái tên “động Chân Linh”. Mãi đến năm 1776, Lê Quý Đôn mới chính thức sử dụng hai chữ “Phong Nha” trong Phủ biên Tạp lục. Trang 83 của tác phẩm này ghi: “Châu Nam Bố Chính (có) hai tổng, (riêng) Tổng Trứ Lễ 17 xã, 7 phường, 6 trang: … Gia Lộc nội, Gia Lộc ngoại, Câu Hợp, Kim Sơn, Phong Nha, Gia Chiêu…”.
Học giả Phan Thuận An, người tiếp xúc trực tiếp với Phủ biên tạp lục bằng chữ Hán, khẳng định “Phong” trong Phong Nha là đỉnh núi, còn “Nha” là nha môn. Sau này, các tác phẩm Đồng Khánh Địa dư chí lược (1888), Đồng Khánh Ngự lãm Địa dư chí đồ (in ở Tokyo 1943, tập hạ, huyện Bố Trạch), Đại Nam Nhất thống chí (1909, quyển 8, tỉnh Quảng Bình) đều sử dụng tự dạng Phong Nha như trong Phủ biên Tạp lục của Lê Quý Đôn, tức phong là đỉnh núi, nha là nha môn.
Chữ “Nha” theo Từ điển Khang Hy giải thích: “Phàm bài liệt thành hàng hữu tự nha tham giả giai viết nha” (phàm những gì sắp xếp thành hàng trông giống như các quan lại sắp hàng ở nha môn đều gọi là nha).
Trong Từ điển Từ Nguyên, một câu thơ của Trần Tạo, thi sĩ đời Tống (khoảng 800 năm trước), mang đến một phát hiện thú vị. “Cao sơn như thọ chúng phong nha” – đỉnh núi cao xếp đều đặn như các quan đứng sắp hàng để nhận lệnh. “Phong” ở đây ám chỉ đỉnh núi, “nha” là nha môn. Cảm hứng thơ của nhà thơ đời Tống xuất phát từ chính sự quan sát và suy tưởng của ông, hoàn toàn không liên quan đến bất kỳ địa danh nào ở Trung Quốc.
Theo học giả Phan Thuận An, địa danh Phong Nha ở Quảng Bình là duy nhất, bởi không có địa danh nào tương tự. Theo Phủ biên Tạp lục của Lê Quý Đôn, Phong Nha là tên một trang ở miền núi. Các nhà nghiên cứu người Pháp như Buoffier (1930), Antoie và Michel (1932), Madeleine Colani (1936) khẳng định Phong Nha vốn là tên làng, được dùng đặt tên cho động từ khoảng năm 1920.
Từ trên cầu Xuân Sơn, dòng sông Son uốn lượn như dải lụa, dẫn lối du khách đến với khung cảnh hùng vĩ của núi đá vôi. Nơi đây, hàng trăm hang động bí ẩn ẩn mình trong lòng đất, như Động Phong Nha, Tiên Sơn, Thiên Đường, Sơn Đoòng… là những kiệt tác mà thiên nhiên ban tặng. Những ngọn núi đá vôi sừng sững, như những vị thần thời gian, đã từng chứng kiến dòng chảy của lịch sử hàng triệu năm. Và mãi đến thế kỷ 21, vẻ đẹp hoang sơ, kỳ vĩ của Phong Nha – Kẻ Bàng mới được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới, khẳng định giá trị độc đáo của vùng đất này.
Nguyễn Quốc Toàn